Ale Bory Tucholskie do dziś tworzą jeden z najwięk­szych w Polsce kompleksów leśnych. W ich skład wcho­dzi ni mniej, ni więcej tylko 35 nadleśnictw! I jeden z piękniejszych terenów turys­tycznych. Oczywiście dla prawdziwych turystów-wano- gów (patrz pod W). Przecię­ty dolinami rzek Brdy (patrzże uroczysko to pociągnęło 33 kiedyś rozkochanego w kraj­obrazie polskim Leona Wy­czółkowskiego, który pozosta­wił sto płócien namalowa­nych w tym „Świętym Ga­ju”.

giełkę, storczyki, modrzewni- te i rosiczkę. Zaginione gdzie indziej drzewo, dawniej tu pospolite, brekinię, krewma- czkę jarzębiny znajdziemy w rezerwacie Dury w nadleś­nictwie Osie i w Szczerkowie, obok sędziwych dębów, gra­bów i buków. Warto tez wspomnieć o rezerwacie leś­nym Kuźnica w nadleśnictwie Warlubie.
Jeden z piękniejszych za­bytków to Rezerwat Cisów Staropolskich imienia Leona Wyczółkowskiego w nadleś­nictwie Wierzchlas. Najwię­ksze i najstarsze w Europie skupisko cisów jest prawdzi­wą świątynią pierwotnej puszczy, zamknięte od półno­cy jeziorem Mukrz. Najgrub­szy cis, zwany Cisem Chro­brego, ma 250 centymetrów w obwodzie. Nic dziwnego,
BORZYSZKOWSCY
Nie tylko jest ich na Ka­szubach wyjątkowo wielu, ale należą bodajże do najstar­szych rodów. Przynajmniej ci z Jabłuszka, malowniczych pustek nad Jeziorem Wiec- kim. Ich udokumentowany rodowód, według herbarza Bonieckiego, sięga wstecz do Szymona Borzyszkowskiego, żyjącego w XVI wieku. Tra­dycja rodzinna mówi jednak

Tędy przebiegała granica Franciszek Borzyszkowski
pokazuje
dalej pod B) ł Wdy (patrz pod W), usiany malowniczy­mi jeziorami. Ta polodowco- wa kraina pełna jest niespo­dzianek przyrodniczych, a spragnionym ciszy, samotnoś­ci i dzikości tu właśnie wciąż jeszcze nietrudno je znaleźć. Dawno wprawdzie wyginęły puszczańskie tury i gęsto gnieżdżące się w dolinie Wdy bobry, ale do dziś pojawia się w Borach wilk, żyje rzadki puchacz, czasem przemknie ceniony sokół wędrowny; spo­tyka się czarnego bociana, żu­rawie, a w najdzikszych ostę­pach nadleśnictw Klosnowo,
Osusznica, Laska — głuszca. Coraz też częściej i chętniej lęgną się tu łabędzie i rzad­kie odmiany ptactwa wodne­go i błotnego. Te ostatnie znajdują ochronę na wydzie­lonych dla nich jeziorach Kruszyńskim, Skoszewskim i Witocznie. Około 40 gniazd si­wej czapli utrzymuje się w rezerwacie Czaplowiśko Wy­soka w nadleśnictwie Rytel.
Rzadką oazę roślinną naj­bardziej pierwotnych torfo­wisk północnych obejrzeć można w rezerwacie ścisłym Osiny nadleśnictwa Warlubie. Spotykamy tu bagnicę, przy-
o przodku jeszcze wcześniej­szym — o Jakubie Borzysz- kowskim, posiadającym aż cztery przydomki: Fiska, Du- nous, Sady i Witek, który w Jabłuszku miał założyć sie­dzibę rodową. Będąc kapita­nem w wojskach Jagiełły tak się ponoć wyróżnił w bitwie pod Grunwaldem, że właśnie nad Jeziorem Wieckim otrzy­mał nadanie na 5 tysięcy he­ktarów! Dziś niewiele z tej posiadłości rodowej pozostało, zaledwie kilkanaście hekta­rów, na których gospodarują ponad osiemdziesięcioletni Franciszek Borzyszkowski i jego syn, niespełna dwudzie­stoletni Jerzy Borzyszkowski. Senior rodu jest człowiekiem niemałych zasług. W latach 1918—1919, gdy ważyły się lo­sy przynależności Pomorza do Polski, przyczynił się istotnie do tego, że spory kawał zie­mi wokół Jabłuszka i Jezioro Wieckie znalazły się po pol­skiej stronie granicy. Za to i za walkę w Straży Granicznej w 1919 roku dostał krzyż od generała Hallera. Później, w okresie międzywojennym Franciszek Borzyszkowski był aktywnym działaczem Pols­kiego Związku Zachodniego, a w latach wojny więźniem Stutthofu. Junior Borzysz­kowski jest na razie dobrze zapowiadającym się rolni­kiem.
Innym „odwiecznym” rodo­wodem kaszubskim legitymu­ją się Borzestowscy z Kartuz, z których najstarszym w li­nii prostej, po mieczu, jest bliższy już dziewięćdziesięciu niż osiemdziesięciu lat Bo­lesław, a najmłodszym jego
kilkunastoletni wnuk Kazi­mierz. Drzewo genealogiczne Borzestowskich, według zapi­sów w księdze wieczystej, się­ga roku 1526, w którym pierwszy z rodu otrzymał od króla Zygmunta Starego ro­dowe Borzestowo.

Pieśni ludowe to u nich głównie przyśpiewki taneczne z najpopularniejszą „I poje­chał dróżką do łasa kopsznajder, kuminajder”.
Groza dawnej, potężnej puszczy przetrwała w ostrze­gawczym powiedzeniu: „Nie chodź po kniejach”. Kryje się w nim wspomnienie o rozbój­nikach, niegdyś gęsto pienią­cych się po Borach Tuchol­skich. Ci rozbójnicy, postrach kupców ciągnących z towa­rem, rabowali chyłkiem przez pięć dni tygodnia, w piątek natomiast jawili się publicz­nie w czerskim kościółku (patrz CZERSK), by biczo­wać się tam za grzechy. A w niedzielę — rozbójnik, nie rozbójnik, dość że Borowiak — szedł oczywiście w tany. Jeszcze dziś znana jest po­wszechnie rozbójnicka frantówka o Borowickim:

Borowicka chora, chora, 31 Borowicki po doktora, Borowicka w łóżku stękó, Borowicki batem pękó…

nieostrożnie zabłądzi tam no­cą, zwodzą go błędne ognie i prowadzą na bezdroża dia­belskimi, purtkowymi Stegna­mi (patrz DIABŁY KASZUB­SKIE), aż utopią w trzęsa­wisku. Przy tych ogniach diabły nieraz suszą pieniądze.
„Kiedy widać w nocy gdzieś na polu ogień, to na pewno przesuszają się pieniądze. A jak jeszcze wid skacze do gó­ry i na dół, tak do półtora metra nad ziemię, można już zabierać coś święconego i iść. Nie trzeba się oglądać do ty­łu ani cofać, tylko zawsze iść naprzód. Choć zaczną drogę zagradzać różne potwory, straszydła, choć z krzykiem i piekielnym wyciem będą skakać do oczu i pluć ogniem, wyszczerzać kły — trzeba naprzód iść, a jak już jest się blisko, wrzucić święconą rzecz w skaczący wid. Od ra­zu wszystko ucichnie i na drugi dzień rano skarb — nieraz całą skrzynię złota — można zabrać do domu. Ale kto to może wytrzymać…” (Jan Piepka: Purtkowe Ste­gny).
Z tego wszystkiego płynie nauka dla turystów: jeśli w czasie spływu lub przeprawy zamokną wam pieniądze, suszcie je raczej na słońcu niż przy ogniu — dla unik­nięcia możliwych komplika­cji. A wracając do błot, to ich najciekawszą i najbar­dziej diabelską scenerię znaj­dziecie w powieści Aleksan­dra Majkowskiego (patrz pod M) Żeee i przigode Remusa, a także we współczesnej sztu­ce Lecha Bądkowskiego —• Sąd nieostateczny. Stąd wi­dać, jak urokliwe to i wcią­gające miejsca.

KTÓRY TO WIECZÓR, MATKO
Który to wieczór, matko, siedzimy przy oknach Przygarbieni myśleniem? Wciąż naszych nie widać… Wiatr ustaje z westchnieniem. Przyszła łódź sąsiadów Tak ciężka, że z ledwością worała się w plażę. Widzieli, mówią, ojca o trzy fale w przodzie, Dziobem stawał na czwartej, zawracając do dom. Później deszcz wzrok zaprószył, sztorm ich pilotował! Pewnie z kursu zemknęli, przepatrując sieci… Coraz ciemniej, spopielał ogień pod wieczerzą, Morze się rozbiegało, pod progiem ujada… Przy piecu pies markotny zasypia w kłębuszek, Ech! Skoczy jeszcze do drzwi, niech posłyszy kroki, Niech zapach ryb wywęszy. Oby to węgorza! W wędzarni od tygodnia dybią na węgorze… Spójrz, matko! Błyska! Latarnia wyległa na szlak. Gwiazdo morza, świeć łodziom idącym do brzegu. Świeć tak jasno, jak oczy tych, którzy czekają…
Edward Fiszer

W wiódrach grają drzew koróne.
Wej, to zwone Wdzydz!
Gdze jesta Ie bogatszo wioska Wdzydz? Gdze jesta le bogatszo wioska Wdzydz? Tak wieldżi wode szukój gdze, Wesoczie brzedżi, jasne rzme, Nie, ni ma dredżich Wdzydz!
A chcółbes te wrócec nazód do Wdzydz? A chcółbes te wrócec nazód do Wdzydz? Jó, umrzeć chcę pod bramą ną, Niebiesczie zwone tam brzemią, Do Wdzydz, do Wdzydz, do Wdzydz!
BIULETYN ZRZESZENIA KASZUBSKO-POMORSKIEGO patrz „POMERANIA”